Polikistik over sendromunda beslenme

Polikistik over sendromu (PCOS), üreme çağındaki kadınlarda sık görülen bir durumdur. Beslenme, bu tabloda tedavinin yanında yürüyen bir başlıktır; tek başına bir çözüm olarak anlatılması doğru olmaz. Bu yazı genel çerçeveyi anlatır.

PCOS nedir

PCOS, adet düzensizliği, androjen adı verilen hormonların etkisine bağlı bulgular ve yumurtalıklarda görüntüleme ile saptanan değişikliklerin farklı birleşimlerinden oluşan bir tablodur. Adı “kist” kelimesini içerse de bunlar klasik anlamda kist değildir; olgunlaşmasını tamamlamamış foliküllerdir.

Tablonun görünümü kişiden kişiye belirgin biçimde değişir. Bir kişide adet düzensizliği öne çıkarken, başka bir kişide tüylenme ya da ağırlık artışı öne çıkabilir. Kimi kişide ise şikâyet çok hafiftir.

Belirtiler ve seyir

Sık görülen bulgular şunlardır:

• Adetlerin seyrekleşmesi ya da hiç görülmemesi
• Tüylenme artışı, sivilce, saç seyrelmesi
• Ağırlık artışı, özellikle bel çevresinde
• Gebe kalmakta güçlük
• Öğün sonrası belirgin uyku isteği, tatlı isteği

PCOS’ta insülin direnci sık eşlik eder; ancak her kişide bulunmaz. Uzun dönemde tip 2 diyabet, kan yağlarında yükseklik ve tansiyon yüksekliği açısından izlem önerilir. Bu, herkeste bu sorunların gelişeceği anlamına gelmez.

Tanı nasıl konulur

Tanı hekim tarafından konulur. Adet öyküsü, muayene, hormon tetkikleri ve gerektiğinde ultrason birlikte değerlendirilir. Benzer bulgu yapan tiroit hastalıkları ve diğer hormonal durumların ayırt edilmesi gerekir. Bu nedenle belirtilere bakıp kendi kendine tanı koymak yerine kadın hastalıkları ve doğum ya da endokrinoloji hekimine başvurulması uygun olur.

Beslenme planlaması tanının yerine geçmez. Diyetisyen; hekimin koyduğu tanı, mevcut tetkikler ve kullanılan ilaçlar üzerinden beslenme düzenini planlar.

Ne zaman değerlendirme gerekir

• Adetlerin üç aydan uzun süre görülmemesi
• Adet kanamasının çok yoğun ya da çok uzun sürmesi
• Hızla artan tüylenme, ses kalınlaşması
• Bir yıldır korunmasız olmasına karşın gebeliğin oluşmaması
• Aşırı susama, çok idrara çıkma gibi kan şekeri yüksekliğini düşündüren belirtiler

Beslenmede öne çıkan başlıklar

Aşağıdakiler genel bilgilendirmedir; kişiye özel plan değildir.

Ağırlık yönetimi. Ağırlık fazlalığı varsa, ölçülü bir ağırlık kaybının adet düzeni ve insülin duyarlılığı üzerinde olumlu etkisi olabileceği bildirilmiştir. Ancak bu, hızlı ve aşırı kısıtlayıcı düzenlerle sağlanmaz; sürdürülebilir bir düzen hedeflenir. PCOS her zaman ağırlık fazlalığıyla birlikte görülmez; normal ağırlıkta olan kişilerde de plan yapılır.

Öğün düzeni ve karbonhidratın bileşimi. Karbonhidratın lif, protein ve sağlıklı yağ kaynaklarıyla birlikte alınması, öğün sonrası kan şekeri yükselişini genel olarak daha ılımlı hale getirir. Tam tahıl, baklagil ve sebze bu nedenle öne çıkar. Karbonhidratı tamamen kesmek gerekli değildir.

Lif alımı. Sebze, meyve, baklagil ve tam tahıl kaynaklı lif, tokluk ve bağırsak düzeni açısından önemlidir.

Yağ kaynakları. Zeytinyağı, ceviz, badem, balık gibi kaynaklar genel beslenme önerileri içinde yer alır.

Hareket. Düzenli hareket, insülin duyarlılığı üzerinde beslenmeden bağımsız bir katkı sağlar. Türü ve süresi kişinin durumuna göre belirlenir.

Uyku ve stres. Uyku düzensizliği iştahı ve kan şekeri dengesini etkileyebilir.

Takviyeler. D vitamini, inositol gibi başlıklar bu alanda sık konuşulur. Takviye kullanımına hekim karar verir; kendi başına başlanması uygun değildir.

Temkinli yaklaşılması gereken anlatımlar

PCOS, hakkında çok sayıda iddialı içerik dolaşan bir başlıktır. Belirli bir besini ya da karışımı sendromu ortadan kaldıran bir unsur gibi anlatan, tüm besin gruplarından birini tamamen çıkarmayı öneren ya da adet düzeninin belirli bir sürede düzeleceğini söyleyen içeriklere temkinli yaklaşmak gerekir. Seyir kişiye göre değişir.

Gebelik planlanıyorsa

PCOS’ta gebe kalmakta güçlük görülebilir; ancak bu, gebeliğin oluşmayacağı anlamına gelmez. Gebelik planlanıyorsa süreç kadın hastalıkları ve doğum hekimi tarafından yürütülür.

Bu dönemde beslenme açısından öne çıkan başlıklar şunlardır: ağırlık fazlalığı varsa ölçülü bir ağırlık kaybının yumurtlama düzenine katkı sağlayabileceği bildirilmiştir; folik asit kullanımı gebelik öncesi dönemde hekim tarafından düzenlenir; B12 ve D vitamini düzeylerinin değerlendirilmesi istenebilir.

Gebelik öncesi dönemde aşırı kısıtlayıcı düzenler uygulanmaz. Çok düşük enerjili beslenme, adet düzenini ve yumurtlamayı olumsuz etkileyebilir.

Takip

PCOS’ta izlem uzun dönemlidir. Hekim, belirli aralıklarla kan şekeri ve kan yağlarına yönelik tetkikler isteyebilir; tansiyon takibi önerilebilir. Beslenme planı da bu takibe göre güncellenir. Adet düzeninde ya da şikâyetlerde değişiklik olduğunda plan yeniden değerlendirilir.

Kapanış

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; muayene, tanı ya da kişiye özel beslenme planının yerine geçmez. PCOS tanısı ve tedavisi hekim tarafından yürütülür. Tanı konulduktan sonra beslenme planlaması için Tire’deki ofiste ya da online görüşme ile değerlendirme yapılabilir.